Overwegingen

Een grote gebeurtenis

De coronacrisis is een Grote gebeurtenis. Grote gebeurtenissen doen je beseffen dat ons leven zich afspeelt in een onvoorspelbare wereld, vol gebeurtenissen waar we geen of nauwelijks invloed op hebben. Dat geeft een gevoel van verlies van controle. 

Dagelijkse gebeurtenissen 

Grote gebeurtenissen, zoals corona, brengen een lawine aan heftige dagelijkse gebeurtenissen teweeg in ons leven. In het leven van alle dag. Winkels sluiten hun deuren, leerlingen zitten thuis, zzp‘ers raken werkeloos, ouders nemen de rol van docenten over, oma en opa krijgen geen bezoek meer, je wordt zelf besmet of je kent iemand die besmet is geraakt of overleden. Veel beroepsbeoefenaren gaan digitaal, medewerkers in vitale beroepen krijgen maatschappelijk herwaardering voor hun werk en inzet. 

Juist dan willen veel mensen, vaak samen met anderen, van betekenis zijn. Daarom brengt de crisis ook energie, veerkracht, creativiteit, moed, heldendom en gemeenschapszin bij mensen naar boven. 

Kortom, twee soorten gebeurtenissen. 

De crisis grijpt diep in, in twee werelden waarin wij leven: 

  1. Op de eerste plaats is er de ‘grote gebeurtenis’ die zich afspeelt in de wereld van de maatschappelijke ordening: de politiek, de economie, de organisaties, de instituties en de wetenschap. 
  2. Ten tweede zijn er de gebeurtenissen die zich afspelen in de wereld van ons dagelijkse persoonlijke leven. 

Grip

De crisis maakt duidelijk hoe onhandig, ik-gericht en handelingsverlegen we soms kunnen zijn als we grip op de grote en kleine gebeurtenissen verliezen. Maar ook over hoeveel waardigheid, gemeenschapszin en oplossingsvermogen mensen beschikken als het erop aankomt. 

In beide werelden, die van de maatschappelijke ordening én die van ons dagelijkse persoonlijke leven, is er dan ook een enorme behoefte om grip te krijgen op de gebeurtenissen.

Onverbiddelijk toont de crisis de onmacht én de kwetsbaarheid van mensen aan als de wereld van de ordening niet is opgewassen tegen de crisis. 

Maar ook, dat onze weerbaarheid en flexibiliteit groter wordt als beide werelden die van de dagelijkse gebeurtenissen en die van de maatschappelijke ordening goed op elkaar zijn afgestemd en samen werken. 

Maatschappelijke ordening als oplossingsmachine

De laatste 150 jaar hebben we veel van onze verlangens, vragen en problemen overgeheveld aan het domein van de ordening. Managers, politici, experts kwamen aan het roer te staan van de maatschappelijke ontwikkelingen. Zij vertalen onze vragen en problemen, ongemak, onvrede en onzekerheid in beleid, plannen, wet- en regelgeving, voorschriften, procedures, protocollen, programma’s. Daardoor bureaucratiseert en digitaliseert de wereld. Een dominante ordening maakt je afhankelijk. Die afhankelijkheid roept een nog sterkere neiging op om de last van crises en van onverwachte, ongewenste gebeurtenissen te leggen bij de politiek, de managers en de experts. Dat gaat ten koste van vrije ruimte waarin je zelf verantwoordelijkheid kunt nemen voor je eigen persoonlijke en betekenisvolle bijdrage.

 Drie werelden

Er is nóg een wereld waarin ons leven zich afspeelt en waarin het coronavirus zich doet gelden: de natuur. Virussen zijn een natuurlijk onderdeel van de natuur. De natuur overleeft de mens, maar de mens wellicht niet de natuur. De natuur is groter is dan de mens. De natuur luistert onverstoorbaar naar haar eigen innerlijke wetten. De natuur ‘is’ en kent geen crisis. Ondanks het coronavirus is het ‘gewoon’ weer lente. Als de mens niet respectvol handelt naar de wetten van de natuur toont de natuur ons ongenaakbaar en onverbloemd wat de gevolgen zijn. Denk aan klimaatverandering en verwoesting van de biodiversiteit. De natuur houdt ons de spiegel voor van ons eigen handelen.

Wal keert schip

Inmiddels begint deze route – problemen oplossen via de ordening – zich tegen ons te keren. Telkens als we een probleem omhoog delegeren naar de ordening, brengen we onze vragen, verwachtingen en problemen onder in een wereld van verdere bureaucratisering en digitalisering. Een wereld van beleid, verdienmodellen, resultaatverplichtingen, formats en digitale dwingelandij richt je denken en doen op het voldoen aan oplossingen die anderen hebben bedacht. Het brengt je in een gehoorzaamheidstand naar ‘het systeem’. Dat gaat ten koste van persoonlijke aandacht voor je klanten, patiënten, leerlingen, studenten. Bovendien hebben veel technocratische oplossingen naargeestige gevolgen voor het milieu en voor de gemeenschap. 

Vraagstukken in drie werelden

Ook in de toekomst zullen zich grote gebeurtenissen voordoen. Net als nu zullen de vraagstukken waarvoor we dan staan zich voordoen in deze drie werelden: in de gebeurtenissen van alle dag, in de maatschappelijke ordening en in de natuur. Drie vitale leefgebieden in ons persoonlijk leven. 

Transformatie: de tijd is er rijp voor

De stilte en de vertraging die de crisis ons nu opdringt kan ons helpen om ons nog meer bewust te worden van werking van sturing via de maatschappelijke ordening. 

De tijd is rijp om de focus te verleggen naar gezonde krachten die huizen in mensen; in de wereld van de dagelijkse ontmoetingen. Het is de taak van politici, leidinggevenden en experts om die veerkracht, behoefte aan gemeenschapsvorming en herstel met de natuurlijke omgeving te ondersteunen en te faciliteren. 

Dat is een transformatie die vergelijkbaar is met die waarin we afscheid namen van de macht van de adel om ruimte te maken voor democratische ontwikkelingen. 

Gezonde krachten 

We noemen hier drie van de vele mogelijke bronnen waaruit we kunnen putten om ruimte te maken voor gezonde krachten in mensen:  

  1. Ieder mens heeft en basaal en gezond verlangen om van betekenis te zijn voor anderen en in de wereld. Denk aan de veel gestelde vraag: ‘wat kan ik voor je betekenen?’ 
  2. Ieder mens heeft het vermogen om zich te ontwikkelen, te leren en zich aan te passen. Kijk bijvoorbeeld naar de creativiteit en flexibiliteit waarmee verpleegkundigen, docenten, ondernemers hun bijdrage aanpassen aan de behoeften aan hun klanten én aan de omstandigheden. 
  3. Mensen weten diep vanbinnen wat, in essentie, het goede is om te doen. Dat blijkt, bijvoorbeeld, als je samen uitzoekt wat het betekent om ‘goed voor elkaar en voor de omgeving te zorgen’. De essentie die je dan vindt, verbindt en ontroert.  

Hoe te transformeren? 

Transformatie begint met het weerstaan van de neiging om het gewone leven van voor de crisis weer op te pakken. Want dan vervallen we in de oude patronen die de vertrouwde maatschappelijke ordening opdringt. Transformeren is, op de eerste plaats, je bevrijden van oud denken en doen. Door afscheid te nemen van het oude ontstaat een vrije ruimte waarin zich iets nieuws kan ontwikkelen. Iets wat er nog niet is. Je stapt uit de illusie dat de wereld maakbaar is en geeft ruimte aan ontwikkeling. Je weet dan niet wat de toekomst gaat brengen. Je kunt de innerlijke aarzeling van het niet-weten benutten om met anderen stil te staan bij de vraag aan welke toekomst ieder een bijdrage wil leveren. 

Vrije ruimte

De crisis maakt duidelijk dat we teveel van onze verantwoordelijkheid en vrijheid hebben overgedragen aan de ordening. Om zelf weer verantwoordelijkheid te kunnen nemen voor ons denken en handelen moet er voldoende vrije ruimte zijn binnen de ordening. 

Vrije ruimte hebben we nodig om anderen tot steun te zijn, zonder inbreuk te maken op hun autonomie. Systemen zijn daar niet toe in staat. De crisis toont aan dat, in het domein van de dagelijkse gebeurtenissen, nog voluit verborgen krachten leven die in ‘gewone tijden’ onder water blijven. De crisis geeft elke dag ontroerende en werkende praktijkvoorbeelden waarin die verborgen krachten zichtbaar worden.

Hoe te bewegen naar de toekomst?

Ontwikkelingen in onze samenleving en in de natuur nopen ons een nieuw verhaal te maken. Een verhaal dat gegrond is in respect voor de natuur en het primaat geeft aan gebeurtenissen en ontmoetingen van alle dag. Een verhaal dat ons op een weg houdt naar een samenleving van vrije mensen. Een verhaal waarin de maatschappelijke ordening dienend en ondersteunend is. De krachten die deze transformatie teweegbrengen zitten in mensen. Je weet pas wat de praktijk nodig heeft als je ermee in verbinding bent. 

We noemen hier drie, elkaar versterkende krachten die je kunt inzetten om samen het verhaal van gedeelde betekenisgeving te schrijven: reflectie, dialoog en krijgerschap. 

1. Reflectie

Reflectie helpt om te groeien in inzicht en wijsheid. In reflectie kun je samen met anderen onderzoeken welke krachten spelen in gebeurtenissen van alle dag. Daarbij is een kernvraag: ‘willen we wat er gebeurde wel en hoe kunnen we er in de toekomst met (nog) meer mee wijsheid omgaan?’ 

Reflectie kan helpen te ontmaskeren wat ingaat tegen de ontwikkeling naar een gemeenschap van vrije mensen en wat een gezonde relatie met de natuurlijke omgeving verstoort.  In reflectie kun je je bewust worden van je eigen aandeel en die erkennen. 

2. De dialoog 

De dialoog kan ons helpen ons te ontworstelen aan het lineaire denken. Lineair denken wordt gevoed met oordelen, overtuigingen en opvattingen over elkaar, over groepen en over de wereld. In een dialoog schort je deze vooronderstellingen op zodat er ruimte komt om samen te zoeken naar waar het in essentie om draait. Dialoog is bedoeld om elkaar te bevragen over wat je werkelijk waardevol vindt in het dagelijkse leven. In dialoog kun je nieuwe perspectieven ontwikkelen van waaruit je samen de toekomst vorm gaat geven.

3. Krijgerschap

Het vraagt krijgerschap om te staan voor je kernwaarden en die te nemen als leidende principes voor je denken en handelen. Krijgerschap is een basishouding van waaruit je met compassie, volharding en moed stopt met wat niet bijdraagt en doet wat gedaan moet worden. 

Kortom

We hebben nieuwe antwoorden nodig op oude vragen. Aan welke toekomst willen we samen een bijdrage leveren? Om dat concreet te maken: waarmee gaan we stoppen, waarmee gaan we door, waarmee gaan we beginnen? 

Jeroen Steeman www.burowijzicht.nl
Maaike Steeman www.maaikesteeman.nl
Louis Steeman www.louissteeman.nl

Wat is eigenlijk jouw verhaal?